Aç Kapıyı Bezirganbaşı

• Aç Kapıyı Bezirganbaşı, ritim, hareket ve sözlü tekerleme üzerine kurulu, altı veya daha fazla oyuncuyla oynanan geleneksel bir oyundur. Herhangi bir malzeme gerektirmez ve açık alanlarda oynanır.

Tarihçe

• Türkiye’nin ve dünyanın birçok bölgesinde yüzyıllardır oynanan oyun,  yapısal olarak “kapı/köprü oyunları” ailesine aittir. Bu oyunların kökeni Orta Çağ Avrupa’sına kadar uzanır. En erken örneklerden biri, 14. yüzyıl İtalya’sındaki “code romana” adlı köprü oyunudur. Bu yapı zamanla Avrupa’ya yayılmış ve İngiltere’de “Oranges and Lemons” ile “London Bridge” gibi versiyonlara dönüşmüştür.
• Türkçe versiyonunda oyun, ticaret ve pazarlık temasıyla yeniden yorumlanmıştır. “Bezirgânbaşı” Osmanlı’da saraya mal sağlayan görevliyi ifade eder ve oyunun hikayesi, kervan ile kapı arasındaki pazarlığa dayanmaktadır.
• Oyunun Hüseynî makamında söylenen şarkısındaki diyaloglar (“Kapı hakkı ne verirsin?”) tarihsel ticaret ilişkilerini yansıtırken, “kapan” ve yakalama anı oyunun dramatik zirvesini oluşturur. Bu özellikler dünyadaki hemen tüm versiyonlarda görülüyor.

Oynanış

• İki oyuncu kollarını kaldırarak bir kapı oluşturur. Diğer oyuncular bir kervan gibi sıraya girerek bu kapının altından geçer. Şarkı, oyuncular ve bezirgan arasındaki bir diyalog şeklinde söylenir

- Aç kapıyı bezirgan başı, bezirgan başı!
- Kapı hakkı ne verirsin, ne verirsin?
- Arkamdaki yadigar olsun, yadigar olsun!
- "Bir sıçan, iki sıçan, üçüncüsü kapana kaçan!"

• Tekerleme boyunca kapı açık kalır ve oyuncular geçişlerini sürdürür. “Bir sıçan, iki sıçan, üçüncüde kapana kaçan” kısmına gelindiğinde ise (“kapan” denirken) kapı aniden kapanır ve o anda geçmekte olan oyuncu yakalanır.
• Yakalanan oyuncu, diğer oyuncuların duymayacağı bir şekilde, kapıyı oluşturan ebelerin önceden belirlediği ve her biri bir ebeye ait olan iki seçenekten birini (örneğin elma ve muz) seçerek, bilmeden seçtiği ebenin arkasına geçer. Bu süreç tüm oyuncular yakalanıp bir ebenin arkasına geçene devam eder.
• Son aşamada iki grup karşı karşıya gelir, ebeler karşılıklı el ele tutşurlar ve çekişme (halat çekme) ile oyun tamamlanır. Karşı grubu kendi tarafına çeken grup kazanır.

Varyasyonlar

• Oyun Türkiye’de Bezirganbaşı, Kapan Kale, Hankervan ve Çürük Elma gibi farklı adlarla bilinmektedir. Bölgelere göre sözler, seçim biçimleri ve oyun akışı değişebilir. Ancak temel yapı - kapı, geçiş, yakalama ve takım oluşturma - her versiyonda korunur.

Kaynakça

• Daha fazla bilgi, farklı varyasyonlar ve tam tekerleme metinleri için aşağıdaki kaynakları ve bağlantıları inceleyebilirsiniz. 

1. Göğüş, A. Ceren. Bir Çocuk Oyununun Diakronik İncelemesi: Aç Kapyı Bezirgânbaşı
2. Ekşi Sözlük. Aç Kapıyı Bezirganbaşı
3. Ekşi Sözlük. Oranges and Lemons
4. Geleneksel Sporlar ve Oyunlar Ansiklopedisi. Aç Kapıyı Bezirganbaşı
5. Wikipedia. “Oranges and Lemons”
6. Britannica Editors. "London Bridge". Encyclopedia Britannica, 3 Jan. 2008,  
7. Opie, I., & Opie, P. (Eds.). (1973). The Oxford dictionary of nursery rhymes (2nd ed.). Clarendon Press. p.270-276
8. Youtube. Oranges and Lemons: Dark Secrets Hidden in the Nursery Rhyme